l pb. Cun en ampernevel act festiv ò venderde passo igl cumegn da Vaz surdo aint igl Hotel Valbella Inn treis premis culturals. A treis persungas tgi on durant ena gronda part da lour veta contribuia bler per la cultura aint igl cumegn, pero cun irradiaziun anc gliunsch suror.
Mintga treis onns surdat igl cumegn da Vaz en premi cultural ad ena persunga tgi è sa fatga meritevla an chella direcziun. E tgi ins ò a Vaz zont en retard ainten chesta rancunaschientscha a persungas meritevlas mossa igl fatg tgi treis persungas tgi on ratschet chest premi cultural doto cun 3 000.– fr. ed introduia igl 2005, èn gio betg ple tranter nous. Ad egna per igl 2011, Faust Signorell ed a dus per igl 2012, Lilly Schwarz e Toni Cantieni. Igls responsabels dalla cumischung da cultura tgi èn er igl gremi da tscherna per la surdada dalla rancunaschientscha, on pero laschea mantger navot per porscher ena degna festa agl rom dalla surdada. Chegl demossa p.ex. igl fatg, tgi l’introducziun e las punts musicalas on fatg cun Domenic Janett, clarinetta e Michael Estermann, ghitarra dus veiramaintg mesters da lour rom. Chegl demossa er tgi la cumischung ò fatg ena concurrenza d’artists per stgaffeir da nov ossa ena tavla da rancunaschientscha. Tranter igls quatter artists tscharnias è Renato Casutt ia cun la plema. E tar la surdada digl premi agl Valbella Inn era preschainta l’antiera suprastanza ed igl antier cunsegl communal.
Per l’ovra antiera Marco Parpan, commember da suprastanza e lò er responsabel per fatgs da cultura ed an sia funcziun er president dalla cumischung culturala, ò davert igl act d’undrientscha per igls treis onoros. Ed el ò punctuo, tgi la rancunaschientscha seia betg per ena ovra speziala, mabagn per l’ovra antiera. E tgi igls marets da chestas treis persungas na seian betg restranschias sen igl cumegn da Vaz, mabagn geian anc gliunsch suror. E l’immensa lavour da tots treis na seia tot oter tgi cun sasez. E la lavour seia betg angal stada program da mintga de, mabagn er gronda passiun. Ed ensacu totga la rancunaschientscha er agls confamigliars tgi vegian er contribuia lour part cun piglier risguard, cun dar sustign e cun mussar tgapientscha.
Rancunaschientscha posthuma Per mintgign digls treis onoros era ena persunga or digl conturn persunal neida incumbensada cun retschartger ainten la veta e l’ovra dalla persunga. Ed alloura da resumar igls fatg igls pi impurtants ainten ena laudatio. Per Faust Signorell è chegl sto Donat Rischatsch-Cantieni, scolast secundar a Domat. E gl’è stada ena undrientscha posthuma per Faust Signorell tgi è mort igl december 2010. El era sto blers onns scolast secundar a Lai. Igls davos onns veva el redutgia igl sies pensum per surpiglier en oter pensum, numnadamaintg chel da rediger igl nov vocabulari surmiran. E Donat Rischatsch scu frestg scolast secundar, veva surpiglia ena part digl pensum da scola da Faust Signorell. E tar ena visita a Valbella ò el survagnia ena invista persunala ainten la lavour digl undro. «Cun entusiassem ò el declaro la sia metoda da luvrar. Segl pult veva el starnia igls vocabularis digls oters idioms tgi sarvivan scu referenza e notiztgas davart singuls pleds cun igls quals el era gist sa fatschanto», ò Donat Rischatsch declaro.
I dovra er teoretichers Tiers tgi Faust Signorell è er sto p.ex. redacter digl Calender Surmiran e p.ex. dad en codesch d’utschels ed otras tgossas, schi era el egn da chels tgi dovra er aint igl lungatg: igl lexicograf, igl linguist, igl translatour. Ed er era el chel tgi sa fatschantava teoreticamaintg cun igl lungatg. Antras la redacziun dallas Normas Surmiranas (1986) ed igl Vocabulari Surmiran (1999) è el davanto per igl idiom surmiran ensatge scu «l’Académie française» per igl franzos, damais ena instituziun lingusitica. Per la sia gronda lavour ò el gio survagnia igl onn 2000 en premi da rancunaschientscha digl cantun Grischun. E scu tgi Donat Rischatsch è persvadia, sarogl sto ena gronda cuntantientscha per el tgi las sias ovras èn er neidas duvradas: ainten las scolas surmiranas, ainten las canzleias communalas, ainten affaris ed ainten tantas tgesas privatas. Igl lungatg n’era pero betg igl sulet camp d’activitad cultural per Faust Signorell. A Vaz ins ò cunaschia el an amprema lengia scu scolast ed organist. Durant fitg blers onns ò el suno igl orgel baroc ainten la baselgia da Valbella. Pinavant è el er sto cantadour e dirigent activ ainten divers chors. «El e la sia donna on biagia lour tgesa sen igl cunfegn digl territori surmiran, alla periferia. Ma schi el stava sen terassa pudeva el veir las muntognas da Surses, la sia tgera Alp Flex ed anfignen segl pass digl Gelgia, l’oter cunfegn digl intschess surmiran. Deplorablamaintg na pò el betg ple galdeir la vista sur las dus vals dall’Alvra e Surses. Ma chellas dus vals on ratschet dad el en’ierta custevla tgi possa saveir anc blers onns agl pievel surmiran», concluda Donat Rischatsch la sia laudatio.
Ancunaschainta cun igls gis agl liber La sagonda onorada è stada Lilly Schwarz. Ella è ena donna tgi è sa deditgeida agl pled scretg an las sias furmas las pi diversas. Davent dad en verset per en anniversari, la pitschna poesia sur digl schurnalissem anfignen tar ovras dramaticas. Ed adegna interessada dall’istorgia locala. E lò è ella davantada ancunaschainta antras igls gis libers tgi èn nias preschentos a Lai. Igl amprem cun l’istorgia digls barungs da Vaz igl onn 2000 e quatter onns pi tard igl drama cun igl tetel «Vazerol» . E Philipp Lenz ò mintgamai gia la reschia e 4000 persungas da gliunsch e da manevel èn stos a vurdar. E Lilly Schwarz vess er anc en terz drama ainten la trocla. Numnadamaintg chel digl assasinadi da Stätz, tenor ena detga tgi igl sies om barmeir veva rachinto ad ella gio avant blers onns. La veta e l’ovra da Lilly Schwarz ò undro igl scolast Lukas Moos an ena stupenta preschentaziun da multimedia. Lilly Schwarz era er la donna dumandada cura tgi geva per rapportar da tgossas cultural-istoricas ainten la gasetta locala «Novitats», pertge ella veva las cunaschientschas correspondentas. Per exaimpel antras la sia activitad regulara tigl museum local a Vaz/Zorten. Lukas Moos ò er integro ainten la sia laudatio diversas gratulaziuns da persungas tgi stattan manevel alla onorada. La terza persunga tgi è neida rancunascheida cugl premi cultural digl cumegn da Vaz è sto Toni Cantieni. La sia laudatio è neida da René Hefti. Ena invista an sias activitads culturalas dat er igl discurs cun Toni Canteni sen pagina 3.
Legendas:
Las treis persungas onoradas cun igl premi cultural digl cumegn da Vaz: Claudia Signorell (san.) ò piglia ancunter la tavla d’undrientscha per igl sies om barmeir Faust Singorell, Lilly Schwarz e Toni Cantieni.
pb. Diversas interpresas e travagls pitschens on gio ratschet igls davos onns igl label digl Parc Ela. Per saveir vender lour products cun chella marca. Igl anteriour «Hotel da Sport Salouf» è davanto venderde passo igl amprem travagl tgi è partenari digl parc dalla nateira.
Igl Hotel da Sport a Salouf è nia erigia avant bung 20 onns en toc dafor la vischnanca sen la sponda suglialeiva da Pulens. Ossa gio divers onns è igl hotel an possess e vign mano digls conjugals Erika e Lukas Bachmann, da nov ansemen cun lour feglia Franziska. Cun l’antschatta dalla staschung d’anviern sa nomna igl hotel pero betg ple «Hotel da Sport», mabagn «Hotel Ela». Cun midar igl nom ò la tgesa documento en confess total alla filosofia digl Parc Ela. E venderde passo ò igl hotel ratschet igl label scu «travagl partenari» digl Parc Ela. E chegl scu amprem menaschi ansomma.
Dei tschartgea en nom Scu tgi Erika Bachmann ò managea, pareva igl nom «Hotel da Sport» betg ideal per la tgesa. Ins seia gio da divers onns sen la tschertga d’en oter nom. Ins vegia igls davos onns tschartgea da manar la tgesa tenor la filosofia digl Parc Ela cun en turissem mievel, persistenza e regiunalitad. «Nous vagn gio dad onns divers products dalla regiun ainten la nossa cuschigna e sen igl buffet d’ansolver vainsa ple u manc angal products indigens», ò managea Erika Bachmann. Ins vegia er tschartgea igl contact cun igls responsabels digl Parc Ela. Uscheia seigl sto manevel da midar igl nom sen «Hotel Ela». I detta en Hotel Piz Ela a Barvogn, ena ustareia «Tgesa Ela» ed en «Coiffeur Ela» a Savognin. Ins vess magari er piglia igl nom «Hotel Parc Ela», pero igl nom Parc Ela seia schurmagea. Uscheia ins sa nomna ossa «Hotel Ela». Schi tgenegnas èn las preteisas per davantar travagl partenari digl Parc Ela? Ena cundiziun è tgi igl hotel porta igl sagial da qualitad Q1 da Svizra Turissem. Ella vegia gia da far en curs correspondent, dei Erika Bachmann. Sen la carta da speisas stoptga er esser ena part cun spezialitads digl Parc Ela. Ena tgossa fitg impurtanta seia da communitgier agls giasts dalla tgesa activamaintg tge tgi marscha aint igl Parc Ela. Seia chegl antras igl menaschi sez u antras ena persunga incumbensada.
En exaimpel tgi duess far scola Igl Hotel Ela a Salouf è ossa igl amprem travagl tgi è uffizialmaintg partenari digl Parc Ela. Dantant tgi el ademplescha las preteisas prescretgas per en tal menaschi anvers igl parc, fò igl parc sez la cunterprestaziun e peglia igl travagl ainten igl agen marketing e chel cumpara er sen las broschuras da reclama ed infumaziun. Pero duess igl Hotel Ela betg rastar igl sulet menaschi partenari digl Parc Ela. La fegnameira è tenor Luzius Wasescha, igl president dall’uniun Parc Ela, tgi dess ena antiera reit da travagls partenaris. Chegl pon esser travagls igls pi divers. Damais dasperas igl hotel scu partenari pogl anc esser en travagl puril, ena ustareia, ena buteia, ena scrinareia, ena pensiun u schiglio en menaschi. Seia chegl en travagl economic, en travagl turistic u en masdetg da chels dus. «Nous ischan betg per perscripziuns cun ena massa detagls ed ena controlla rigurousa. A nous è impurtant tgi las valetas digl parc dalla nateira scu persistenza e regiunalitad vignan viveidas aint igl travagl», dei Joseph Sauter, president dalla cumischung da label digl Parc Ela. Ed uscheia duessigl esser en profit vicendevel tgi igls travagls partenaris profiteschan digl image digl Parc Ela. Da l’otra vart geidan igls travagls cun lour bungs products da sottastritgier la buna impressiun tgi igls giasts peglian a tgesa digl pi grond parc dalla nateira dalla Svizra.
Bunas reacziuns Scu tgi Erika Bachmann ò menziuno anavant ins vegia tigls giasts regulars reagea da maniera fitg positiva sen chesta surdada digl label scu travagl partenari. Igls ples digls giasts stimavan gio avant l’ideia digl parc scu er la regiunalitad digls products. Ed ossa la reacziun sen la surdada digl label scu partenari, damais ena idenditad uffiziala cun igl parc, vegia legro blers. «Nous vagn blers giasts, seian chegl famiglias u giasts 50+ tgi èn fitg colliias cun la nateira e tgi èn fitg incantos dalla stupenta cuntrada e tge tgi chella porscha an chella direcziun», ò Erika Bachmann managea anavant. Ed igls possessours e manaders digl «Hotel Ela» speran naturalmaintg tgi chesta midada porta ad els daples ed er novs giasts. Ed antras la colliaziun directa tgi ins ò ossa cun la direcziun e l’administraziun digl parc dalla nateira ins è lò da buna speranza. I dovra ossa en po taimp e pacienztga anfignen tgi la reit da partenaris seia biageida se ed alloura ins è persvadia tgi chegl vegia ena buna vigour turistica.
Legenda:
Erika e Lukas Bachmann èn persvadias dad aveir fatg en pass ainten la dretga direcziun cun davantar partenaris digl Parc Ela cun lour Hotel Ela a Salouf.
pb. Actualmaintg expona Roman Platz dad Alvagni sias sculpturas da fier battia alla Sala Segantini a Savognin. Anfignen igls 18-02-2012. Scu part integrala da chesta exposiziun on interessents pudia vurdar scu tgi igl farrer-artist sur la spadla scu tgi la sculpturas neschan aintren la sia fuschigna.
Ed igl interess è er sto cò. Pertge ena fuschigna scu chegl tgi ella existiva anc avant en pêr decennis quasi ainten mintga vischnanca n’ins ò betg savens occasiun da veir. Zont schi ella sa preschainta prest scu avant chels pêr decennis. E per persungas tgi on en pêr semesters daple ed on anc survivia chel taimp è la visita tuttegna stada ena tgossa cun bagn en po nostalgia: chella savour speziala digl metal e digl carvung da crap. Da veir igl barnia intensiv cotschen anturn ed ainten mez prest cler scu igl suglegl antras l’aria zuflada digl fol. Alloura chel tung melodic-metalic cura tgi igl martel grond totga igl fier sen la massa. E las sbrenzlas tgi crodan giu mez. E chel «zischsch» tipic cura tgi igl fier bugliaint vign mess ainten l’ava per sfardar.
La fuschigna digl tat Per Roman Platz sez ègl er en po nostalgia. Pertge dallas vacanzas scu mattatsch era el savens cugl tat ainten fuschigna ed ò antschet a martellar ed alloura a gidar agl tat schi bagn scu el saveva. Gudagnont igls sies amprems raps da cassatga. Siva en amprem amprendissadi scu scu scrinari da mobiglia, tiers igl plascheir ve digl lenn, ò el s’accurschia tgi igl sies material era igl fier. E gl’è suando en sagond amprendissadi scu serrer. Siva digl 1990 è el domicilia ad Alvagni. El abitescha ainten la tgesa e lavoura ainten la fuschigna digl tat. Ed ainten chella fuschigna è atgnamaintg betg sa mido schi bler. Pero las lavours èn per ena buna part sa midadas. Oz fò el strousch ple se beiza ad en zappign, metta stousch aint ple battagls ainten scalots, cuntscha angal rar ple cadagnas e cogneras. Er anferar tgavals e bovas na totga betg ple tar la sia lavour. Chegl tgi el fò dantant anc èn crouschs da fossa, giatteradas e sportas. E vetiers èn neidas otras tgossas. An amprema lengia la vart artistica. Lò principalmaintg chellas tgossas tgi el fò scu artist liber. Avant eran chegl anc candeliers, crouschs e figuras ed oz èn chegl ple u manc angal sculpturas da persungas an diversas situaziuns, posiziuns e grondezzas.
En toc fier - ena figura Agls visitaders dalla fuschigna ò Roman Platz do ena survista digl sies luvrar. El ò er musso tgi la fuschigna scu tala era neida en po pitschna. Zont schi el veva sculpturas pi grondas u sportas niva el strousch da sa volver. Uscheia ò el avant dus onns fatg en’annexa ve digl bietg existent cun dus plangs. Segl plang sessom ò el ossa daple plaz per luvrar e giubass ò el ossa en salv ampernvel tgi serva scu atelier, noua tgi el ò exponia permanentamaintg las sias lavours. Igl farrer-artist ò er musso scu tgi el lavoura e tgi el vegia totta de detta neira. El ò er musso scu tgi en toc fier plat da simpel atschal, igl object da partenza, vign mess aint igl fi e scaldo sen ca. 1 250°. E tgi el dovra ad onn ca. 1.5 t carvung da crap. Er ena maschina interessanta ò el ainten fuschigna. Ella vegia passa tschent onns e seia anc adegna la miglra maschina tgi el vegia. Cumpro vegia el chella se sa Coira. Ena compra betg schi simpla. Gl’è ena martel automatic tgi vo cun aria cumprimada. Cun chel pò el batter igl fier da grob. Da fegn vign alloura glez fatg sen la massa e furmo las figuras scu chegl tgi el less.
Legenda:
Cun igl martel dad aria cumprimada vign igl fier battia da grop e siva alloura da fegn cun igl martel sen la massa.
G.N.S. Divertia igl public ò la gruppa da teater da Beiva gio sonda passada tar la premiera. Chegl vign ella a far anc 12 gedas chest anviern. I vala la pagna dad eir a vurdar schi Otto gudogna tuttegna aint igl lotto.
Beiva e la gruppa da teater è scu Beiva e la Roccabella u scu Beiva e treis lungatgs. Er siva 36 onns para la gruppa da teater da Beiva anc adegna dad esser motivada scu igl 1976 cura tgi ella è sa preschentada l’amprema geda agl public. Da lez taimp è igl public bagnspert sto inamuro digls Bivians e dallas Bivianas tgi gioian teater e chegl è er anc oz uscheia. I dat strousch ena gruppa da teater popular an Surmeir tgi sveglia tant interess scu chella da Beiva. Particular è tgi sen tribuna sa preschaintan actouras ed actours cun differents dialects e gist chegl è ensatge tgi dat betg tar mintga gruppa da teater. En masdetg da dialect tiroles cun dialect turitges, tudestg bivian cun accent taliang sa mesdan cun dialect dalla Svizra interna e gist chegl dat igl agen caracter allas preschentaziuns da teater. Vetiers vign tgi actouras ed actours sa canoschan fitg bagn e tgi ainfra la gruppa da teater savess igl clima betg esser migler. Chella buna atmosfera vign alloura transfurmada sen la tribuna uscheia tgi an curt mument on tots gudagnea la simpateia digl public. Gist uscheia ègl er sto sonda seira cura tgi igl uman è sa davert per l’amperma geda per la cumegia «Lotto spilt de Otto». En toc an treis acts tgi dereiva dalla plema da Jeanette Robia-Züger e tgi cozza bung dus ouras.
An steiva marscha ensatge Gist curt tar igl cuntign dalla cumegia. Otto so betg star sainza giuier a lotto e chegl fò el sainza tgi sia donna s’accorscha. Avant tgi dar or tschintg raps strubess ella chels ples gedas. Ella è schi ranvera tgi ella vo perfign cugl tren sainza bigliet. Gretli, uscheia ò ella nom è pero er schiglio en starpegl ed anc ena pi gronda «talpa» è sia chinada Lisi. An steiva tar Otto marscha bler sainza tgi Gretli ò chint e tuttegna è ella chella tgi cumonda las festas. Schinavant ena curta resumaziun digl toc tgi è propi ensatge per tots chels tgi reian gugent e bler.
Promover la cultura an vischnanca Cun las preschentaziuns da teater vot la gruppa cunzont promover la cultura an vischnanca. Chegl fon igls actours e las actouras alloura er exemplaric, pertge indigens scu er giasts pon betg spitgier tgi en anviern sainza teater è a fegn. Mintga dus onns anveida la gruppa da teater ad ena cumegia ed igl interess per chella è adegna grond. Ple u manc è la sala da gimnastica a Beiva adegna fullanada cura tgi igls Bivians e las Bivianas sa preschiantan sen tribuna. Sainza sotvalutar la prestaziun da tots igls oters actours e da tot las otras actouras ins dastga menziunar spezial dus. Chegl èn eneda Maria Lisignoli e Werner Wettstein, igl «pêr da teater» tgi dat er chest onn la noda singulara alla cumegia. Siva digl 1976 appartignan la donna ed igl om alla gruppa da teater ed èn an chel senn prest igl «cor» da chella.
Puspe sen tribuna è er Erica Fasciati Igls tschintg actours scu er las quatter actouras gioian sainza retegnientschas, cun ena ferma expressiun e cun ena mimica fenomenala. Tar tscherts dialogs sen tribuna vign er intergo igl public e gist chegl fò igl toc anc pi simpatic. An chella tgossa ins vei tgi actours ed actouras on ena rutina scu pacs oters e tgi gioian teater cun gost e sa legran schi igl public rei cun gost. Anavos sen tribuna è turnada chest onn Erica Fasciati, tgi è durant blers onns stada ena ferma pitga per la gruppa da teater da Beiva. Tgi ella sa preschainta puspe agl public è fitg positiv cun dar ella agl toc actual gist anc daple veta. Ansomma maretan actouras ed actours bler lod, pertge pi bagn e pi natural è strousch pussebel da giuier. Er chegl tgi pertotga la schelta digl toc ò la gruppa da teater fatg ena bunga tratga, cumpeglia la cumegia gist tot chegl tgi dovra schi vo per ambrogls, carezzems, intrigas ed anc bler oter.
La gruppa da teater da Beiva ò gio delecto sonda passada igl public e raccolto bler applaus per la prestaziun excellenta. (davos da san.) Werner Wettstein, Alberto Giovanoli, Maria Lisignoli, Anna Giovanoli, Alois Föhn, Angela Cortesi, Marco Lanz, Giancarlo Torriani ed Erica Fasciati. (davant da san.) Erna Moser-Lanz, suflesa e Kobi Strebel, capotribuna.
pb. Digls 13 anfignen igls 22 da schaner è stada ad Innsbruck l’olimpiada d’anviern digls giuvenils. 1059 atlets giuvenils da 14 anfignen 18 onns da 67 naziuns on battia an 63 disciplinas per total per 189 medaglias. Alla finala èn rivadas 9 medaglias an Svizra. Treis da chellas giu Casti antras igl madem atlet surmiran.
Dalla Svizra èn stos tar l’olimpiada d’anviern digls giuvenils 26 atlets ed atletas ainten la capitala digl Tirol. Da chels on 20 aglmanc contanschia en plaz tranter igls amprems 8. E mintga terz digls participants ò gudagnea ena medaglia. Purto a tgesa ò la delegaziun svizra an tot 9 medaglias, 4 dad ôr e 5 da bronz. E sulet ena terza da tot chellas medaglias ò gudagnea en Surmiran, numnadamaintg Sandro Simonet da Casti. Igl skiunz tgi ò chest onn 17 onns e frequainta igl gimnasi da sport a Tavo, ò fatg la medaglia dad ôr aint igl slalom spezial, ena medaglia da bronz aint igl slalom gigant ed er ena medaglia da bronz ainten la super cumbinaziun.
Ena veia adegna anse Sandro Simonet è naturalmaintg betg en nunancunaschaint ainten la scena. Igl sies talent ò el gio musso fitg bod ed era savens gliunsch davant agls sies collegas da madema annada. Uscheia ò el gudagnea numerousas cursas regiunalas sen igl scalem dad JO e pi tard tigls juniors. La sia fermezza èn las disciplinas tecnicas e lò an spezial igl slalom. El è adegna sto preservo da blessuras pi grondas e la sia veia è adegna eida anse. Igl mument ins sainta betg tant da Sandro Simonet. Betg perchegl tgi el vess betg success, mabagn perchegl tgi el è ossa ainten ena fasa da svilup e sa participescha an amprema lengia a cursas da FIS. Chegl è en taimp da rimnar experientschas e migliurar igl stand da puncts da FIS per saveir parteir cun ena miglra nomra, eir adegna pi anavant e schi chegl gartegia alloura dad eir a cursas adegna pi impurtantas scu coppa d’Europa. La fegnameira finala è naturalmaintg la coppa mundiala. E cò è igl skiunz da Casti vedlonder, ma scu detg ò el igls 5 da fanadour pir 17 onns.
En slalom alla moda Per egn scu Sandro Simonet tgi è ainten la fasa da svilup ègl bung schi dat tranteraint ena concurrenza cun en po daple publicitad. Pertge dad eir anturn cun las medias e tot anturn, è oz ena part fitg impurtanta per en atlet. E la concurrenza n’era betg pi pac tgi ena olimpiada. Damais chella concurrenza noua tgi las naziuns tarmettan igls pi ferms tar las singulas disciplinas. E chel tgi gudogna la cursa all’olimpiada pò alla finala duvrar igl attribut dad esser igl migler digl mond! Tgi Sandro Simonet vegia ambiziuns segl tetel per igl slalom, veva el gio annunztgia ainten la supercumbinaziun tgi è stada scu amprema disciplina e sa cumponiva da super-G e slalom. Per el ègl sto pir igl sagond super-G ansomma tgi el ò fatg scu cursa. Siva lez era el 8avel. Aint igl slalom spezial ègl capito ad el en sbagl mecta grev ainten la part soura digl curs. Tuttegna è el davanto amprem e gl’ò er tanschia anc per la medaglia da bronz. E cun chella prestaziun aint igl slalom, ò el sa fatg favorit per chella disciplina. E chella rolla ò el savia adempleir ple tgi bagn. Cun igl taimp total digls dus curs ò el gia en avantatg «luxerious» dad 1.90 secundas, sen igl sagond, igl skiunz dalla Belgia, Dries van den Broecke. E Sandro Simonet ò managea tar l’intervista siva la cursa, tgi igl amprem curs seia sto ple u manc perfetg ed igl sagond er dètg bung. Per el seia chesta medaglia dad or ena fitg buna tgossa per igl sies avigneir. E betg dad amblidar igl terz plaz e la sagonda medaglia da bronz aint igl slalom gigant cun en retard da 0.63 secundas sen igl victour, Marco Schwarz dall’Austria. E menziunar lessans er igl 11avel plaz aint igl super-G. E schi vo anavant uscheia na sarogl betg la davosa geda tgi ins sainta ensatge digl gioven da Casti. Igls sies trenaders regiunals on gio d’en mument attesto a Sandro Simonet en grond potenzial, cumparagliabel a chel da Carlo Janka tgi els vevan er «tgiro» en taimp. Ed igl potenzial on els managea tgi el vegia franc er perveia dallas sias habilitads tecnicas, pero er perveia da sia fermezza mentala.
Prest la fegnemeira Igls responsabels dalla delegaziun svizra vevan chinto cun igl 8avel post aint igl classamaint dallas naziuns. Ed alla fegn ègl sto igl 11avel cun las 9 medaglias. Gist dus medaglias dad ôr ò ratschet Michael Brunner dad Ehrendingen. Er ainten ena disciplina, noua tgi la Svizra è tradiziunalmaintg ferma, aint igl curling. Cò è el sto amprem cun igl team scu er cun igl mixed dobel. Er ena madaglia dad ôr ègl do ainten la mesa pippa per Kai Mahler da Fischental. Las medaglias da bronz dasperas chellas dus da Sandro Simonet èn neidas gudagnedas ainten las disciplinas: ski alpin slalom gigant dallas donnas, cun l’essa slopstyle ed ena ulterioura grischuna tgi ò gudagnea ena medaglia è stada scu terza Emelie Benz da Tavo aint igl skicross. La pi ferma naziun ad Innsbruck è stada la Russia cun 19 medaglias (5/5/9) avant la Germania cun 18 (9/7/2) e la China cun 17 (8/5/4).
Fermezzas naziunalas Ainten las damais 63 diversas disciplinas tgi èn stadas an concurrenza tar digl reminent l’amprema olimpiada d’anviern, erigl er tigls giuvenils uscheia tgi mintgamai davant eran chellas naziuns tgi èn elita mundiala er tigls carschias. Uscheia tar igl skis alpin las teras dallas Alps e dalla Scandinavia. Igl super-G digls omens è cò ena dètga excepziun cun en skiunz da Maroco tgi ò gudagnea la medaglia dad ôr ed egn dad Andorra cun la medaglia da bronz. Schiglio eran veiramaintg er igls participants da Corea e dalla China igls pi sperts tar igl patinadi sen distanza u igls Russ tar igl patinadi artistic ed igls Tudestgs ed Austriacs eran igls miglers tar skeleton e sen igl podest an hockey segl glatsch èn stos igls Finandes, igls Russ ed igls Canades. Tar l’olimpiada da giuventetna ad Innsbruck ins ò er fatg experimaints agl senn digl sport surnaziunal, vot deir tgi singuls sportists nivan ansemen cun tals dad otras teras e furmavan en team internaziunal. Uscheia sto p.ex. tar igl patinadi sen distanza curta u tar igl curling tar igl mixed dobel, noua tgi igls Svizzers èn nias victours olimpics ansemen cun igls Tudestgs.
Legenda:
Egn digls pi bels muments anfignen ossa ainten la sia carriera scu skiunz, da Sandro Simonet: la ceremionia dallas medaglias cun la medaglia dad ôr. Dasperas Dries van den BrOecke dalla Belgia ed igl Austriac Mathias Graf.
pb. Parts dalla roma da pegns, gist chella part tgi vign or digl best dalla planta an ena lunghezza da ca. 10 cm, cuntigna substanzas activas tgi ins dovra cunter cancer. L’interpresa Linnea aint igl Tessin compra roma da Tinizong-Rona per far extracts da chella substanza activa.
Riazzino è ena pitschna vischnanchetta manevel agl nord digl Lago Maggiore, betg gliunsch davent da Locarno. Cò è da tgesa ena interpresa tgi sa nomna Linnea SA e chella fò part agl concern american Linnea incorporation Easton Pennsylvania-USA. La Linnea SA agl Tessin è en producenta svizra da substanzas activas e cò spezialisada sen l’extracziun da materia prima vegetala. En product è per exaimpel en extract sitg digls izungs, en oter en extract da trefigl cotschen. Chestas substanzas activas naturalas vignan duvradas ainten l’industreia da farmazeia, per nutrimaint da sanadad u er per l’industreia da cosmetica. En extract tgi totga da nov ainten la producziun sa nomna HMR Lignan. E chella substanza vign gudagneda dalla roma digls pegns e chegl scu gio menziuno digls amprems 10 cm digl rom davent digl best. La substanza duess aveir ena vigour ed en effect per frenar igl svilup da cancer hormonal.
Da pegns dallas muntognas La roma da chels pegns tgi vign duvrada per far igl extract duess neir dallas regiuns muntagnardas, essend tgi lò è igl cuntign dalla substanza tschartgeda an quantitad e qualitad igl pi ideal. Vot deir igls gôts duessan esser aglmanc da 1000 - 1200 m sur mar ed agl cass ideal schizont sur 1500 m sur mar. Chegl tgi ins pretenda ved l’elaboraziun dallas plantas taradas è, tgi ellas vignan betg sromadas cun igl processer, mabagn a mang. Igls tocs dalla roma duessan alloura neir deponias ensanouas tgi ins vign vetiers cun camiuns. Igls tocs dalla roma manos a Riazzino vignan mulos e l’extracziun digl HMR Lignan succeda aint igl laboratori. E pertge ins stò gist piglier igls amprems 10 cm digl rom dasperas igl best? Ins ò constato tgi ainten chella part digl rom, scu er noua tgi igl rom vo ainten la planta, è la concentraziun dalla substanza activa la pi gronda. Dantant tgi aint igl rest dalla planta u pi anor ainten la roma è la concentraziun 0.1 - 5%. All’antachatta digl rom ed anc en toc noua tgi igl rom vo ainten la planta, è chella 6 - 24%. Ed igl pi bagn vogl da piglier igls tocs dalla roma.
Parager ainten satgs La Linnea SA da Riazzino è eida sen la tschertga da furnitours per la roma da pegn ed è er rivada tar igls selvicultour digl revier forestal Tinizong-Rona, Peter Janutin. A Tinizong-Rona perchegl tgi l’otezza sur mar digls gôts corresponda e perchegl tgi igl cumegn ò sur onn ena gruppa da gôt. «Chegl èn betg quantums enorms tgi savagn furneir ed i nign cotras betg retgs. Ma gl’è ena tgossa interessanta ed i vagn managea, schi savagn contras er anc far ensatge positiv per la masdegna, alloura schainsa betg na. E la lavour vo prest an egna cun la lavour da luvrar sen la lenna digls tagls», ò managea igl selvicultour. Chegl tgi igls luvrants da gôt vegian da far seia da lascher ve digl best dallas plantas la roma anc an chella lunghezza da 10 cm. Ins magna alloura las borras tar en plaz, noua tgi son neir cargedas sen en camiun. Lez mument ins rezgia davent igls tocs roma. Dalla vart grossa stuessan chels betg aveir en diameter daple tgi 12 cm. Chegl tg’ins dastga pero betg far, è da razger giu igls tocs gio lò noua tg’ins tera las plantas. Igl muteiv è tgi l’antiera logistica funcziunga alloura betg schi bagn ed er la distanza tar ena veia è betg ideala. La toccanaglia dalla roma vign alloura messa ainten satgs sintetics, schinumnos «big-bags». Egn da chels plagns peisa alloura tranter 300 e 400 kg. Chels satgs ins so alloura carger cun ena crana sen en camiun.
En effect positiv Gl’è pero betg uscheia tgi HMR (HydroxyMetaiResinol) Lignan fiss ena substanza miraculousa tgi fiss habla da curar mintga cancer. Na, glez betg, schiglio gudagnessan igls noss gôts gronda muntada ed igls cumegns vessan en antradas supplementaras. HMR Lignan è ena substanza ferm antioxidanta tgi vign duvrada aint igl tractamaint digl cushing-syndrom contagious. Studias mossan tgi persungas cun gronds quantums da lignan aint igl corp on ena quota ferm redutgeida da cancer ainten igls organs. Uscheia vignan la capslas da lignan pigleidas an ena tscherta regularitad per aveir daple concentraziun dalla substanza aint igl corp e cotras impedeir profilactic ena erupziun da cancer.
Ena fasa d’amprova Scu represchentant e cunsiglieder scientific dall’interpresa Linnea SA è Fulvio Giudici sto a Tinizong ed ò preschento igls sies giaveischs. El vess gugent blera roma ed ò igl mument pitost fadeia da survagneir. «Per nous è chegl ossa ena fasa d’amprova. An ena amprema furniziun lessans furneir seis da chels “big-bags”, chegl tgi corresponda ca. a bung 2 tonnas». Pero igl basigns annual dall’interpresa digl Tessin fissan ca. 40 - 50 tonnas. Igl revier forestal Tinizong-Rona pò an mintga cass furneir quant tgi el vot. Igl prietsch fixo davent digl plaz dasper veia aint igl revier è 3.50 fr./kg. Damais per en satg da 350 kg dessigl 1 225.– fr. e cun ena tala furnziun agl meis purtess chegl radond 15 000.– fr. Pero pò la furnziun er anc esser pi gronda. Igl prietsch è fixo davent da Tinizong-Rona. Schi igl revier organisess igl transport agl Tessin cun en camiun pitschen u schi la Linnea SA fetscha chegl, na so Peter Janutin anc betg. Igl muteiv tgi ins vot la roma da plantas da gôts ainten las muntognas, è tgi lò creschan ellas pi plang e cotras è la concentraziun da HMR Lignan pi gronda. Ins preferescha er la roma da plantas tgi èn taradas d’anviern.
Legenda:
Chels tocs all’antschatta dalla roma digls pegns an lunghezza da ca. 10 cm èn chels tgi cuntignan la substanza activa tgi vess dad aveir ena vigour profilactica cunter cancer.
G.N.S. Ena societad illustra da gastronoms è stada preschainta alla vernissascha digl nov magazin per tot las persungas tgi maglian gugent bagn. Experts cun buccas fegnas on valeto la cuschigna da 120 restorants. Er an nossa regiun on els catto set bungs locals.
Sainza dubi è igl «Gault Millau» an Svizra anc adegna la bibla per gourmets er schi igls experts da chella spargnan betg cun critica. Savens èn els er betg objectivs e tot tenor simpateia tar en cuschinier u restorant dattigl daples puncts. Las persungas cun nas fegns ed anc pi fegnas buccas, tgi vardan agls cuschiniers sur las spadlas per sessour screiver aint igl magaziun «Graubünden geht aus», visetan bagn er anonim igls restorants, dantant èn igls criteris da valetaziun tot oters. Els lessan pitost animar persungas dad eir orsoura a magler, recumandar bunas adresssas e far attent allas tratgas tgi igls cuschiniers cuschignan igl pi bagn. Els èn propi chels tgi lodan pitost igls cuschiniers inlcus lour bungs products.
49 novas adressas Igls davos 12 meis on Wolfram Meister, igl redactour principal digl magazin ed igls experts visito radond 150 restorants da Sedrun anfignen Müstair. Alla fegn on els fatg la schelta e tscharnia chellas 120 bunas adressas tgi maretan da cumpareir ainten la quarta ediziun digl magazin «Graubünden geht aus». Gist 49 restorants èn nias tiers da nov chest onn e tranter chels er quatter tgi sa cattan an Val Alvra ed egn da Surses. An general seia igl Grischun en veir paradis per persungas tgi laschan gustar tratgas pi simplas e tratgas pi fegnas, ò detg Wolfram Meister. En veir eldorado per magliabagns è tenor igls experts la Nagiadegna, noua tgi angal a Son Murezza on els catto 18 bungs locals.
«La Riva» e «La Tgoma» Igls 120 restorants tgi cumparan aint igl magazin «Graubünden geht aus» èn repartias sen 11 categorias. Da Surmeir cattainsa set bunas adressas e da chellas on igls experts scuvert da nov tschintg. Igl «La Riva» a Lai è tenor igls experts cun buccas fegnas anc adegna egn digls miglers restorants digl Grischun. Ainten l’ediziun digl magazin 2011 figurava chel restorant anc igl pi sensom ainten la rangaziun digls restorants cun ena buna cuschigna tradiziunala. Da nov appartigna igl «La Riva» alla categoria restorants per gourmets, dantant betg tranter igls top diesch. Er igl «La Tgoma» a Lantsch è scu gio igl 2011 anc adegna aint igl magazin per magliabagns. Igls experts lodan la buna cuschigna da Toni Maissen ed èn ansomma digl meini tgi ainten «La Tgoma» sa cattan indigens scu er giasts fitg bagn.
«Belavista» Stierva e «La Veduta» Beiva Puspe da nov aint igl pi nov magazin «Graubünden geht aus» è igl «Belavista» a Stierva, tgi igls experts nomnan igl paradis digls capuns. Igls capuns da Celina Sonder seian ena delicatessa, en veir semi schi bungs seian els. Simpatic e fitg singular seia pero er igl servis digl patrung, screivan igls gourmets tgi èn stos ventiervels alla «Belavista» a Stierva. A Lai on igls experts er catto da nov dus restorants tgi correspondan agls criteris ed on igl dretg da cumpareir aint igl magazin. Egn è «l’Acla Grischuna» e l’oter è igl «Q-Vadis». Siva tgi dat igl magazin è igl «La Patata» a Lai adegna tranter igls miglers tar igls restorants cun ena buna cuschigna talianga. Incantos èn igls experts er stos dalla cuschigna e digl ambiente digl restorant «La Peida» tgi sa catta aint igl «Kurhaus» Barvogn ed è da nov aint igl magazin. Igl unic restorant da Surses tg’ins catta aint igl magazin è igl «La Veduta» sensom igl Gelgia, tgi è da nov tranter igls miglers ainten la categoria ampernevels restorants da muntogna. Ena survista pi an detagl digls restorants da Surmeir tgi èn aint igl magazin, è da survagneir l’emda tgi vign.
Legenda:
Dus monds èn s’inscuntros a Flem tar la vernissascha digl magazin per gourmets. Celina e Romi Sonder-Candreia on antupo Anderas Caminada, tgi è egn digls miglers cuschiniers dalla Svizra.
pb. La tgatsch’ota aint igl Grischun cozza treis emdas. Per blers mengia pac dei. Uscheia ègl davanto en po moda da scursaneir igl taimp dad en onn an l’oter cun eir orsoura a tgatscha. Seia chegl giu la bassa u aint igl exteriour. Ena destinaziun da tgatscha stimada è l’Ungareia. Divers Surmirans von onn per onn da chel taimp a lò ed èn ossa gist turnos.
L’Ungareia è ena tera agl ost dall’Europa dobel schi gronda scu la Svizra cun 10 miu. abitants. Grondas parts dalla tera èn sutratgas da gôt e cò veivan blers animals. Er tschervs, capriols, muflons e blers portgs selvadis. Magari è igl domber digls animals selvadis schi grond, tgi ins ò problems cun igls gôts e las culturas agricolas. E cun ena tgatscha coordinada ins tschertga da neir mester a chest problem. Savens er cun ageid da catscheders digl exteriour tgi portan antradas supplementaras. La tgatscha an Ungareia è ancunaschainta sen igl antier mond e catscheders da tot las teras vignan adegna puspe, er dalla Svizra. Ena regiun ancunaschainta per la tgatscha è ainten las muntognas bassas da Vertes. Chellas schean agl ost digl grond lai, igl Balaton. En lai cun maseiras da 79 km lunghezza e 12 km largezza. Las muntognas da Vertes èn betg otas, igl ple anturn 500 m sur mar. Las regiuns da tgatscha èn er betg gliunsch davent digl cunfegn austriac e sloven.
20 onns a tgatscha an Ungareia Egn da nossa regiun tgi ò scuvert la tgatscha an Ungareia gio avant bod 20 onns, è Peder Cathomen da Mon. Siva digl 1994 per solit igl schaner, magari er ena sagonda geda igl november, è el sto per deir mintg’onn aglmanc eneda an Ungareia. El ò alloura antschet a piglier cun el collegas, eneda chels ed eneda oters. Uscheia on gio en’antiera rotscha da catscheders da nossa regiun gio fatg cunaschientscha cun la tgatscha an Ungareia. Ossa avant en’emda è Peder Cathomen puspe sto cun ena gruppa da catscheders an Ungareia: «An tot erans an 15 catscheders tgi èn sa participos alla tgatscha da chest onn. Chegl èn relativamaintg blers, schiglio ischans per solit an 8 u 9. Da chels 15 erans tschintg da Surmeir, tschintg eran dad otras parts digl cantun u dalla bassa e tschintg eran dalla Tera tudestga. Tot catscheders tgi ia canosch.»
Ena lunga veia La veia anfignen Ungareia tar igl revier da tgatscha è pulit lunga, quasi 1000 km. Igls catscheders da cò peglian per solit dus autos. Egn per las persungas ed egn cun davos ena punt per carger se igls animals tgi els peglian anor. Igl viadi vo igl amprem anfignen Feldkirch e lò vignan cargeas igls autos segl tren. All’oura vogl tras l’antiera Austria anfignen Vienna. «Chel viadi faschainsa adegna da notg, nous vagn tgars per durmeir e rivagn alloura la dumang a Vienna. Igls amprems onns eran igls tgars da durmeir betg schi luxerious ed ins veva fadeia da cattar igl pôss. Ossas è chegl bler migler ed ins so far ena bela durmeida», dei Peder Cathomen. Rivos a Vienna ins vo anavant cun igls autos anc ca. dus ouras sur igl cunfegn anfignen tigl revier. Igl madem viadi vign er fatg anavos. Ainten la regiun da tgatscha èn igls 15 catscheders chest’eda stos a cutier ainten ena tgesa pi nobla. I seia atgnamaintg sto uriund en pitschen casti funcziuno anturn an ena tgesa da tgatscha. Cò ò mintgign la sia tgombra singula u dobla cun tot chegl tgi totga tiers ed ainten chesta tgesa vignan er sarvias igls pasts. «I mantga navot», commentescha igl catscheder da Mon.
Treis deis a tgatscha La tgatscha scu tala funcziunescha uscheia, tgi ella vign organisada digl schef dalla societad da tgatscha da chel revier. Ed organisar vot deir, tgi vign partia se igls posts, igls catscheders giasts vignan manos segls posts cun autos. La tgatscha è structurada uscheia tgi i vign catschea ed igls catscheders giasts on angal da star a ost. Ed i catschan an tot ca. 25 - 30 persungas. «Chegl èn per solit zighinghers tgi gudognan cotras ensatge», ò declaro Peder Cathomen. E vetiers èn er anc 4 - 5 tgangs tgi sustignan chels tgi catschan u tgi ins dovra er per tschartger animals blessos. An en de dattigl treis tgatschas. Uscheia ins è ca. dus ouras sen en post e meida siva puspe. Igl territori digl revier vign partia aint mintgamai an parts. Igls animals tgi dastgan neir sagettos èn principalmaintg portgs selvadis, tschervs, capriols ed enasatge mufflons. Tigls tschervs ègl da deir tgi sagettos vignan ple u manc angal vatgas e vadels. Naturalmaintg tgi dat er tschervs cun corna, fitg bels. Ins dastga er sagettar els, pero glez costa considerablamaintg daple e sa drezza tenor la peisa dallas cornas. E glez è relativamaintg tger. Per bels tschervs tgi fissan er tar nous fitg bels tschervs cun ena peisa dallas cornas da 6 - 9 kg ins paia supplementarmaintg 1300 anfignen 3800 euros. E per igls capitals cun cornas da 10 - 11 kg stò en catscheder anc paer 5200 anfignen 7800 euros.
Fitg bung success E la gruppa tgi è stada da curt an Ungareia ò betg gia da far igl lung viadi per navot. Ins ò gia generalmaintg fitg bung success. Sen tot las tgatschas durant chels treis deis ins ò sen igls ples posts via blera biestga selvadia. Seian chegl portgs selvadis scu er tschervs. Ed ins ò er gia occasiun da sagettar els. An tot ò la gruppa da chels 15 catscheders sagetto an chels treis deis betg manc da 103 tocs. Da chels eran ca. treis quartas portgs selvadis e gl’oter eran tschervs, capriols ed ensatge muflons. Angal igl amprem de on els sagetto 63 tocs. Tgi ins vegia via tanta biestga ed er savia sagettar tant seia er en segn tgi gist ainten chella regiun seian igls gôts surpopulos ed i seia basigns da redutgier per redutgier igls donns, ò managea Meltger Devonas da Salouf, tgi er sto gio divers onns an Ungareia. Essend tgi gl’è ena tgatscha catscheda valigl per igls catscheders da star fitg bagn attents. Igls animals passan magari spert e gl’è magari angal strètg, uscheia tgi gl’è da reager spert e tiers chegl aveir ena buna meira. Chella on igls participants alla tgatscha an Ungareia oramais gia, schi gl’èn nias da tschiffer tants. Igls catscheders sezs on veiramaintg angal da star segls posts e sagettar. Els n’on betg da catscher ed er betg da tschartger igls animals sagettos ed er betg da strer els tar las veias noua tg’ins vign tiers cugls autos. E naturalmaintg on els er betg da svantreir igls animals. Tot chegl fon igls gidanters.
La tgossa ò igl sies prietsch L’aventura da tgatscha an Ungareia è franc ensatge spezial, pero ò ella er igl sies prietsch. La taxa fundamentala per saveir sa participar alla tgatscha è 250 euros an de. Per chels treis deis tgatscha dat chegl damai 750 euros. Per mintga animal sagetto vign vetiers ena pauschala da 20 euros. Cun 103 tocs faschess chegl 2060 euros partia sen 15 catscheders dat radond 140 euros. Vetiers vignan anc igls costs per star sur notg ed igls pasts da ca. 80 euros an de, chegl tgi faschess 240 euros. Siva èn da chintar anc 350 euros costs da viadi e vetiers chegl anc ca. 30 euros per chegl tgi ins paia a chels tgi on piglia igls autos. Ed igls catscheders on er la pussebladad da piglier a tgesa igls animals tgi els sagettan. «Chest’eda vainsa piglia cun 300 kg pitost paca tgern a tgesa, i vagn er gio piglia anfignen 800 kg», ò detg Peder Cathomen. E la tgern costa 3 euros/kg. Cun 300 kg dat chegl an media puspe 60 euros per catscheder. Naturalmaintg tgi mintga catscheder pò piglier tant scu el vot e stueir piglier stò el navot. Igl rest digls animals sagettos vo alla societad digl revier an Ungareia. Per eir sur igl cunfegn svizzer cun la tgern ins paia anc 3 francs agl kilo, per catscheder oramai per chels 300 kg dattigl puspe 60 francs. Chintadas ansemen tot las expensas dattigl 1630 euros, chinto anturn an franc cun igl curs dad 1.20 schi dattigl 1956 francs, damais radond igls 2000 francs.
Legenda:
La tgatscha da portgs è stada agl center dall’aventura da tgatscha an Ungareia. Ella n’è pero betg schi simnpla: igl poertgs selvadis èn spert e son sa zuppar bagn.
pb.Igl onn nov ò antschet. Per la nossa bagnstanza dependa er bler dalla situaziun economica. Las circumstanzas n’èn betg idealas e la nossa regiun da Surmeir n’è er betg ena regiun fitg ferma. Tge vainsa da spitgier per igl 2012 ed anavant? Chella dumonda vainsa fatg agl expert.
Ed igl expert è Peder Plaz da Savognin sesent a Wettingen AG. Igl econom è partenari e commember dalla direcziun dalla cunsegliaziun d’interpresas «BHP Hanser & Partner AG» e siva digl 2004 è el er magnafatschenta digl «Forum Economic Grischun». Damais en om tgi sa fatschainta professiunalmaintg cun l’economia. Scu Surmiran dat el cun interess er adegna en tgit sen igl svilup economic da nossa regiun e registrescha tschertas tendenzas. Suandontamaintg ainten en discurs vainsa tschartgea ansemen cun el dad erueir tge vistas economicas tgi igl Grischun central ò, a curta ed a media vista. Naturalmaintg tot aint igl conturn global.
Prognosas an chegl tgi pertotga l’economia n’èn betg adegna simplas. Ena difficultad tgi pertotga la Svizra è la relaziun disfavorevla digl franc cun las muneidas dad euro e dollar. Damais en ferm disavantatg per igl export. Vign chegl er igl 2012 betg a sa midar ferm?
Peder Plaz: Ia crei tgi prognosas dalla conjunctura e digl svilup digl curs digl franc èn betg pusseblas. Perchegl luvrainsa nous betg cun prognosas mabagn cun scenaris. Chegl vot deir ins stò stibgier tge far tar differents nivels digl curs tranter franc ed euro. Igl mument vigna pero d’ena vart da chegl anor tgi la banca naziunala garantescha igl curs tar 1.20. Da l’otra vart veia igl mument nigns muteivs pertge tgi igl franc savess neir pi debel. Via uscheia ègl an mintga cass dalla logica annò betg fallo da creir ve digl nivel actual er pigl 2012. Schi chegl resta uscheia u betg, so pero nign preveir.
Ia crei betg tgi ensatgi vegia la survista cumpletta
Ena sagonda difficultad èn igls dabets statals da diversas teras dall’Europa. Er chegl s’effectuescha da maniera negativa per igl export ed igl turissem totga er vetiers. Vignigl zont anc mender?
Peder Plaz: Ia crei betg tgi ensatgi vegia la survista cumpletta schi vign migler u mender. Sch’ins ligia las gasettas deian igls ples «experts» tgi vigna anc mender. Pero chegl vot deir navot.
Las vistas per l’Europa (UE) èn betg bungas, scu stattigl cun la conjunctura ainten las otras parts digl mond?
Peder Plaz: I dat vouschs tgi deian tgi igls Stadis Unias dall’America vegian daple problems betg schliias tgi l’Europa. Oters teman tgi la China pudess perder dinamica e tgi chegl fiss alloura propa ena catastrofa. Ed er cò: gl’è nign tgi so scu tgi igl futur vei or. Ainten nossas planisaziuns chintainsa an general cun en svilup economic pitost debel per esser dalla vart sieira.
Igl Grischun vign strousch a far ena excepziun ord vista economica an relaziun cun las otras regiuns svizras?
Peder Plaz: Igl Grischun è cun igl turissem fitg ferm pertutgia dalla recessiun. Igls davos onns è igl Grischun surtot er nia purto dalla ferma conjunctura da biagier. Ia fiss betg sursto, schi la dumonda da biagier laschess siva igls proxims onns. Chegl pudess ans caschunar grondas exigenzas ainten las regiuns muntagnardas.
La pitga economica la pi ferma aint igl Grischun ed anc pi extrem ainten la nossa regiun è igl turissem. Globalmaintg ena branscha carschainta e cun grond potenzial. È chegl anc adegna igl cass u valigl da relativar la tgossa antras la crisa monetara?
Peder Plaz: Las statisticas mossan tgi igl turissem crescha an lunga vista. Crisas dattigl adegna puspe ed eran igls davos onns adegna da curta vista. Pero ò igl Grischun anfignen ossa betg savia participar a chella carschientscha, perchegl tgi nous vagn betg products optimals per igl turissem internaziunal.
Ia crei tgi igl Grischun central stoptga eir tottas dus veias
Per reager sen las difficultads antras igl ferm franc ins dastga an nign cass dulzar igls prietschs ed er betg sbassar la qualitad, chegl tgi scumonda er da redutgier igl persunal. Schi tge far alloura per cumpensar las sperditas?
Peder Plaz: A curta vista vainsa pacas pussebladads da reager sen la devalutaziun digl euro. A lunga vista dattigl angal la veia sur products attractivs per prietschs tgi correspondan alla fiera. Chegl vot deir tgi vagn da midar la veia scu tgi nous produtgagn la «purscheida turistica». Cò dattigl dus veias: ena purscheida exclusiva cun prietschs ots u ena purscheida da massa cun prietschs favorevels. Ia crei tgi igl Grischun central stò eir tottas dus veias. Igl Hotel Cube e Surses Alpin a Savognin èn per me bungs exaimpels da turissem da massa. La vendita da sagondas abitaziuns a Planeiras per prietschs fitg ots u igl Hotel Guardaval èn products exclusivs.
Ena regiun scu la Nagiadegn’ota cun giasts digl sector suprem n’è betg schi sottaposta a crisas economicas. Tge cunsiglessas a nossa regiun?
Peder Plaz: Nossa regiun è fitg debla perchegl tgi dat angal pacs impressaris turistics. Uscheia mantga la basa per investiziuns ed innovaziun. Igl avantatg è pero tgi ins savess integrar las pi impurtantas purscheidas turisticas ainten ena societad. Ia crei tgi per Savognin fiss igl pi scort da fundar ena societad «Recreaziun Savognin» e metter liaint las pendicularas, igl marketing, la scola da skis, igl management digl Parc Ela, en pêr hotels (Surses Alpin, Cube) ed en pêr negozis e manar tot or d’en mang. Ena tala realisaziun è pero cumplexa ed ena lavour da Herkules. U forsa er da Sisiphus.
La politica agrara dat avant en corset bler mengia strètg
Igls davos onns ins ò adegna cunsiglia alla nossa regiun dad occupar nischas. E chegl schibagn per igl turissem scu er per l’agricultura. È chegl anavant en bung recept?
Peder Plaz: I dependa tge tgi ins anclei sot nischas. Ia crei tgi la regiun stò pitost vender la purscheida tgi è avant mang alla «massa» cun prietschs favorevels. Impurtant è da far chegl tgi faschagn schi bagn scu pussebel. Dar fadeia per famiglias e per gliout sportiva tgi tschertga la nateira. Chegl èn pero or da mia vista betg nischas. Ainten l’agricultura è grev da midar ensatge essenzial perchegl tgi la politica dall’agricultura dat avant en corset bler mengia strètg.
Dattigl per igl turissem dalla nossa regiun anc fieras ainten parts digls mond tgi ins pudess elaborar?
Peder Plaz: Ia crei tgi igl noss product savess neir vandia ainten l’antiera Europa. I resta pero fitg grev da far chegl, schidei tgi nous vagn betg daple firmas cun ena tscherta pussanza da marketing.
Riscagn anc ena prognosa sur igl 2012 or?
Peder Plaz: Ainten ena regiun scu Surmeir dependa igl svilup economic da pacs projects e pacas interpresas. Avant tschintg onns ins constatava ena tscherta dinamica per tals projects. Igl mument am èn ancunaschaints angal pacs projects planisos. Schi la dumonda da biagier sa redutgess pudessigl dar en grond squitsch economic. Ia pains oz tgi savess dar dus scenaris: ainten scenari 1 vignan realisos impurtants projects turistics ed uscheia revitaliso las destinaziuns da Lai, Savognin, Barvogn e Beiva. Alloura resta la populaziun ple u manc stabila u so schizont crescher en po. Schi chegl capeta betg, ègl da chintar cugl scenari 2 e chegl vot deir betg angal stagnaziun mabagn ena reducziun dall’activitad economica e sperdita dalla populaziun igls proxims 10 – 20 onns. Igl mument vaia tema tgi scenari 2 pudess esser pi actual.
Angraztg per igl discurs e speragn tuttegna igl migler.
Legenda:
Peder Plaz, en expert dall’economia mossa scenaris per igl avigneir an nossa tgi savessan antrar per la nossa regiun.
pb. Siva dalla fegn da november ò igl cumegn da Sur nign mastral. Igl mastral an uffezi, Marco Jäger ò demissiuno per dalunga. Igl mument vign igl cumegn mano digl vice, Pascal Poltera. Pero i dat anc ena ulterioura vacanza an suprastanza e chella so angal an treis piglier nignas decisiuns.
Igl davos november è stada a Sur ena radunanza communala. Tranter oter ins ò er gia elecziuns. La commembra da suprastanza, Mariella Cotti veva demissiuno siva aveir fatg part dus onns all’executiva communala. Sen la tschertga dad en/a successour/a ins ò gia nign success, uscheia tgi la radunanza communala ò savia far nigna elecziun ed igl post è vacant. Aint igl madem cumegn veva la suprastanza fatg tranter oter la proposta da dulzar la taxa per lenna dad arder (bistgetta) da 15.– fr. sen 35.– fr.per cubic. Tenor la suprastanza ena adattaziun dallas taxas tgi èn 20 onns betg neidas midadas ple. Tenor Marco Jäger, lez mument anc mastral da Sur, metta igl cumegn se mintg’onn raps per tarar e luvrar se chella lenna e la situaziun finanziala digl cumegn na seia betg schi bunga. Ena maioritad digls votants alla radunanza communala ò pero betg sustignia la proposta dalla suprastanza e voto cunter igl dulzamaint. Per igl mastral è chegl sto dasperas otras tgossas tgi eran eidas ordavant, igl punct tgi ò mano tar la decisiun da metter a disposiziun igl sies uffezi da mastral cun tot las scharschas tgi èn colieidas cun chest mandat. E chegl d’en de sen l’oter. Antschet veva Marco Jäger igl sies uffezi igl 1. schaner 2009 e la perioda d’uffezi fiss stada fittada alla fegn 2012.
Mancanza da rancunaschientscha Igls muteivs per la sia decisiun spontana da metter tot a disposiziun è per Marco Jäger betg stada la suprastanza, an mintga cass betg scu collectiv. La collaboraziun seia stada an rughel, er schi el vess magari spitgia mintgatant daple sustign. «Schi dat leschas ainten en cumegn, alloura per tgi ellas vignan risguardadas. Sch’ins sa tigna betg vedlonder, alloura vign er la suprastanza ed alla finala igl mastral fatg responsabel. Chegl vala p.ex. er per la lescha da biagier», manegia Marco Jäger. E mintgatant ins vegia dad esser igl «nosch» e far attent allas leschas. Cun la suprastanza ins seia er sto vedlonder da far lavours tgi seian neidas tralaschedas avant. Ed igl cumegn da Sur vegia problems. Uscheia er problems finanzials ed er problems dad infrastructura. Ed ossa seia er igl cantun pi restrictiv cun dar sustign finanzial ed uscheia ins saptga betg simplamaintg realisar tot chegl tgi ins vess magari gugent. Ed i seia alloura betg tgapibel sch’ins amprova da vurdar bagn per igl cumegn, schi vigna ranfatschea da far schleta lavour e da betg s’ancleir an tgossa. Chegl seian alloura muments tgi ins sa dumonda schi vala propa la pagna da metter a disposiziun taimp ed energeia per siva neir critigia uscheia? «E chella seira an chella radunanza communala è per me nia chel mument tgi ia va stuia deir: na!», ò declaro igl anteriour mastral. Digl reminent vegia el er survagnia bunas notas digl inspectorat cantunal digls cumegns ed ins vegia lia intimar el da cuntinuar. La sia decisiun seia pero definitiva.
La suprastanza so betg decider Igls affars da cumegn vignan manos actualmaintg digl vicemastral Pascal Poltera. Siva da chesta radunanza communala digl davos november 2011 èn stos pero nigns cumegns ple. Ins viglia ossa fixar proximamaintg en datum per ena proxima radunanza communala. E prescha fò la tgossa perchegl tgi igl mument èn angal treis commembers ainten suprastanza communala ed egn dad els è actualmaintg anc recrut. «Nous ischans angal an treis e magari angal an dus allas sedutas da suprastanza. Tenor constituziun communala vainsa dad esser aglmanc an quatter per saveir decider ensatge. Ed uscheia n’è chegl betg pussebel», dei Pascal Poltera. Els vegian dad eliger an amprema lengia ossa en commember da suprastanza per ansomma saveir luvrar. Scu para ins vess ena persunga tgi fiss pronta da far part ainten suprastanza. Ed alloura ins stò eir er sen la tschertga dad en nov mastral. El sez vegia ansomma nign interess, dei Pascal Poltera anavant ed igls oters an suprastanza er betg. I seia betg simpel da cattar ensatgi. An mintga cass igl mument seian las vistas tot oter tgi bungas. L’administraziun digl cumegn da Sur funcziunga pero er sainza tgi la suprastanza communala seia cumpletta. Chella vign fatga ainten la canzleia communabla digl treis cumegns Sur, Mulegns e Marmorera digl biro extern da Cecilia Manetsch da Coira. Sen la dumonda, schi ella vegia ossa incumbensas spezialas e supplementaras perveia dallas vacanzas an suprastanza, manegia ella: «Nous faschagn l’administraziun e la contabilitad scu anfignen ossa ed ena part dalla correspondientscha, pero otras incumbensas vainsa betg e surpigliagn er betg.»
Legenda:
Igl mument magna igl vicemastral, Pascal Poltera igl cumegn da Sur. Pero ad el èn liias en po igls mangs, essend tgi la suprastanza n’ò betg quatter commembers, chegl tgi fiss basigns tenor constituziun per saveir decider.
